Z ideami ochrony przyrody można spotkać się już w starożytności. Dzięki dawnym wierzeniom religijnym różnych narodów we wszystkich częściach świata zachowały się liczne sędziwe drzewa, niedostępne uroczyska czy fragmenty lasów - jako miejsca święte i nietykalne. Również inne osobliwości przyrody - uważane za miejsca przeznaczone dla różnego rodzaju bogów i boginek - znalazły się w ten sposób pod faktyczną i całkowitą ochroną. Jako przykład można by wymienić święte gaje naszych przodków, pola gejzerowe w obszarze Yellowstone - omijane przez tajemniczych Indian, którzy sądzili, że w obłokach pary wydobywającej się z gejzerów i głośnych wybuchach gorącej wody mają siedzibę złe duchy. W miarę wzrostu populacji ludzkiej na kuli ziemskiej pojawiły się problemy racjonalnego gospodarowania różnymi zasobami przyrody. W jednych przypadkach było to drewno potrzebne w budownictwie , a w innych - zwierzyna dostarczająca pożywienia i okrycia. Zaistniały zatem gospodarcze motywy ochrony przyrody. Pod tym względem każdy kraj ma własną historię.
W Polsce spotykamy się z przejawami ochrony przyrody już od czasów Bolesława Chrobrego (1020 r.), który kazał chronić bobry na terenie jego państwa. Ochronę bobra poszerzył znacznie Zygmunt I, który w Statucie litewskim ustanowił surowe przepisy w tym względzie. Za czasów Władysława  Jagiełły wprowadzono ograniczenie w zakresie wycinania i wywożenia z polski drewna cisowego. Mamy zatem pierwszy gatunek roślinny - cis pospolity Taxus baccata - objęty prawną ochroną. Za czasów Władysława Jagiełły objęto ograniczeniem także polowanie na jelenie, dziki, tarpany i łosie. Zygmunt III wziął pod prawną ochronę tura.
 W Danii podobnymi pobudkami, jak Władysław Jagiełło, kierował się Chrystian V, który w 1671 r. Wydał zakaz wycinania lasów w południowej części kraju. Był to jeden z pierwszych tego typu zakazów w całej Europie. Podobną rolę odegrały zarządzenia Piotra I w Rosji, Katarzyna II zaś zakazała w 1773 r. polowania na łosie.
 Omówione powyżej ograniczenia były podyktowane z jednej strony przywilejami przysługującymi głowom panującym, ale z drugiej strony także względami gospodarczymi: ochroną gatunków zwierząt i roślin o dużym znaczeniu gospodarczym lub już wówczas rzadkich.
 Należy stwierdzić w tym miejscu, że nie tylko motywy gospodarcze były podstawą dawnych ustaw ochronnych. Pojawiły się także czynniki estetyczne. Dobrym przykładem może tu być wydane w XIV w. w Szwajcarii prawo chroniące śpiewające ptactwo: jego pożyteczna funkcja sprawdza się do tępienia owadzich szkodników w sadach i lasach, a w dokumencie stwierdzono, że ,,...swym miłym śpiewem radują one serca ludzkie..." Podobnymi względami uzasadniono w XV w. zakaz zabijania skowronków w Norymberdze lub zakaz masowego niszczenia kwiatów wiosennych w okresie Świąt Wielkanocnych wydany w XVII w. w Munster.
 Z czasem zaczęły pojawiać się wśród motywów ochrony przyrody także względy praktyczne. Na przykład w Rosji ukazało się pierwsze zarządzenie o ochronie całej fauny łownej w wiosennym okresie jej rozrodu.
 Należy stwierdzić, że podstawowymi przyczynami wszystkich pierwotnych, a zarazem najstarszych poczynań człowieka w stosunku do przyrody były: najpierw strach przed tajemniczymi i niepojętymi objawami sił przyrody (gejzery, wulkany itp.), następnie przesądy i wierzenia religijne (święte drzewa, gaje, uroczyska itp.), a wreszcie zarządzania władców państw, którzy z jednej strony w interesie własnym chronili dla siebie grubą zwierzynę (tury, żubry), a z drugiej strony czynili to w interesie publicznym, chroniąc zasoby przyrody przed nadmierną eksploatacją. Do tych ostatnich można zaliczyć wprowadzony zakaz polowań, ochronę użytecznych ptaków czy ograniczenie nadmiernych wyrębów lasów.
 Jednak stopniowo zaczynamy dostrzegać wśród motywów ochrony przyrody nie tylko narzucane  w ten czy inny sposób przez samą przyrodę, ale także motywy czysto bezinteresowne lub dobrowolne, o charakterze najczęściej estetycznym lub estetycznym. Do takich przykładów można zaliczyć objęcie ochroną w 1765 r. uroczyska leśnego na Wyspie Monasterskiej na Dnieprze.
 Nowoczesna ochrona przyrody zaczęła się kształtować w XIX w ., w związku z rozwojem nauk przyrodniczych. W 1819 r. Aleksander Humboldt wprowadził pojęcie pomnik albo zabytek przyrody (Naturdenkmal, Monument de la Nature). Stało się to pod wpływem wrażenia, jakie wywarły na nim spotkane w Wenezueli olbrzymie drzewa, zwane ,,Zamang", z rodziny Mimosaceae. Z czasem pojęcie ,,pomnik przyrody" zaczęto stosować nie tylko w odniesieniu do olbrzymich drzew, lecz także innych form przyrody (głazy, ostoje itp.).
 Omawiając kształtowanie się w stosunku człowieka do przyrody, nie wolno zapomnieć, że działo się to w okresie romantyzmu, z jego sentymentalnym hasłem powrotu do natury. Stąd znajdujemy w ,,Panu Tadeuszu" Adama Mickiewicza opisy, które uzasadniły określenie tego dzieło jako ,,ewangelii ochrony przyrody":

Pomniki nasze! Ileż co rok was pożera
Kupiecka lub rządowa moskiewska siekierka!
Nie zostawia przytułku ni leśnym śpiewakom,
Ni wieszczom, którym cień wasz tak miły, jak ptakom.

 Na ziemiach polskich hasła ochrony przyrody były najbardziej związane z przyrodą regionalną, miejscową. Te hasła przemawiały najwymowniej do uczuć ludzi, którzy dobrze znali swoje okolice. Rodziła się potrzeba zbliżenia do swojej Ziemi. W ten sposób rodził się silny duch regionalizmu, który wiązał człowieka z otoczeniem, czyli z najszerzej pojętą ojcowizną. W zakresie tych dążeń leżały nie tylko regionalne pomniki przyrody, lecz również zabytki prehistoryczne, historyczne, architektoniczne. Na tej drodze powstało krajoznawstwo, zespolone dość ściśle z ideami ochrony przyrody.
 Rozwój nauk przyrodniczych, przypadający na XIX w., spowodował początek zainteresowania się nauki problemami ochrony przyrody. Zainteresowanie to było coraz silniejsze, tak że stopniowo nauka stała się najważniejszym czynnikim działającym na rzecz ochrony przyrody. Przejęcie przez naukowców i przez coraz potężniejsze w XIX w. organizacje naukowe, dla których działalność w zakresie ochrony przyrody była głównym celem, miało decydujące znaczenie dla dalszej pracy na tym polu.
 W pierwszym okresie nauka o ochronie przyrody zajmowała się głównie problemami o charakterze konserwatorskim: 1. naukową inwentaryzacją obiektów przyrody zasługujących na ochronę oraz 2. czynieniem starań  o skuteczne sposoby ochrony zagrożonych wytępieniem gatunków zwierząt i roślin.
 Najstarszy rezerwat powstał w Europie na początku XIX w. w Danii, w 1852 r. ustanowiono rezerwat przyrody w Fontainebleau pod Paryżem, a w 1872 r. pierwszy w świecie park narodowy w Yellowstone w USA. Stopniowo obejmowano ochronę coraz liczniejsze obiekty, powstawały też odpowiednie organizacje i instytucje oraz opracowano dla nich podstawy prawne.
 Na ziemiach polskich już w 1868 r. Sejm Krajowy we Lwowie podjął uchwałę o ochronie kozicy i świstaka, a w 1886 r. powstał pierwszy rezerwat przyrody ,,Pamiątka Pieniacka'' - był to starodrzew bukowy koło Złoczowa. W 1921 r. utworzono pierwszy park narodowy na terenie Polski - Białowieski Park Narodowy.
 Szczególne znaczenie dla ochrony przyrody miały akcje podejmowane w skali międzynarodowej. W 1902 r. kilka państw europejskich podpisało Konwencję o ochronie ptaków pożytecznych dla rolnictwa. W 1922 r. powstał Międzynarodowy Komitet Ochrony Ptaków, który - po różnych przekształceniach - funkcjonuje do dzisiaj pod nazwą Międzynarodowa Rada Ochrony Ptaków. W 1913 r., z inspiracji Szwajcaria Sarasina, zorganizowano Międzynarodowy Komitet Doradczy do Spraw Ochrony Przyrody. W 1928 r. powstało w Brukseli Międzynarodowe Biuro Ochrony Przyrody, którego działalność przejęła  w 1946 r. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody i Jej Zasobów, działająca do dziś.
 Ważne dla ochrony przyrody było też powołanie Międzynarodowej Rady Badania Morza (1902), Międzynarodowego Towarzystwa Ochrony Żubra (1925), podpisanie międzynarodowej konwencji o ochronie wielorybów (1931), utworzenie Światowego Funduszu na rzecz Dzikich Zwierząt (1961).
 Bardzo ważną rolę ma do spełnienia Konwencja o różnorodności biologicznej, będąca wynikiem konferencji ONZ odbytej w 1992 r. w Rio de Janeiro. Podpisanie przez Polskę tej konwencji ma szczególnie duże znaczenie. Wynika to z faktu, że w naszym kraju mamy jeszcze najlepiej zachowaną w Europie różnorodność biologiczną. Wiąże się to z ekologicznymi właściwościami równoleżnikowego przebiegu pasa nizin środkowoeuropejskich. Na terenie naszego państwa mamy jeszcze dość dobrze zachowane obszary: jezior (Mazury), torfowisk (bagna biebrzańskie) i puszcz (Białowieska, Augustowska, Knyszyńska, Piska i inne).
 Podstawowym warunkiem zachowania różnorodności biologicznej jest ochrona całych ekosystemów i naturalnych siedlisk in situ, a także utrzymanie zdolnych do życia gatunków - roślin i zwierząt - w ich naturalnych środowiskach.
 Takie postawienie sprawy jest nowym, daleko idącym rozszerzeniem tradycyjnie pojmowanej ochronie przyrody. Typowym przykładem postępowania według takich zasad jest zaproponowana przez Polskę inicjatywa utworzenia Zielonych Płuc Europy, czyli ochrony całych ekosystemów na granicznym obszarze  Polski, Łotwy, Estonii, Rosji, Białorusi i Ukrainy. Postulat realizacji tego projektu wskazuje równocześnie na dużą rolę właściwego planowania przestrzennego w kształtowaniu bioróżnorodności.
 We wszystkich tych poczynaniach mieli wielki udział polscy uczeni. W zaborze Austriackim działali:Marian Raciborski, Gwalbert Pawlikowski, Tadeusz Korniłowicz, Mieczysław Limanowski, Wiktor Kuźniar, Alfred Lityński, Konstanty Stecki (m.in. Sekcja Ochrony Tatr) i inni. Spośród uczonych z zaboru pruskiego należy wymienić: Hugona Conwentza, Franciszka Pfuhla, Teodora Schubego, Ferdynanda Chłapowskiego i Jerzego Schulczewskiego. W zaborze rosyjskimnależeli do nich: J. P. Bordin, Bohdan Dyakowski, Aleksander Janowski, K. Kulwieć, January Kołodziejczyk, Henryk Wierciński, Zygmunt Wóycicki.
 Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości działalność wymienionych osób doprowadziła do powstania już w 1919 r. Państwowej Rady Ochrony Przyrody (PROP) - instytucji państwowej powołanej do realizacjizadań ochrony przyrody. Równocześnie z powołaniem PROP utworzono urząd Delegata Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego do Spraw Ochrony Przyrody. Funkcję tę pełnił z krótkimi przerwami (kryzys PROP i II wojna) do 1949 r. Władysław Szafer.
 Charakterystyczną cechą PROP było oparcie jej pracy na najsilniejszych centrach pracy naukowej, mieszczących się w miastach uniwersyteckich. W nich powstały też regionalne Komitety Ochrony Przyrody (Poznań, Warszawa, Wilno, Lwów i Kraków - będący równocześnie siedzibą PROP).
 Plon 20-letniej działalności PROP to, poza działalnością organizatorską i legislacyjną, utworzenie  6 parków narodowych (Białowieski, Wielkopolski, Babiogórski, Pieniński, Jaworzyński i Czarnohory). Wojna przerwała prace nad tworzeniem parków Polesie i Matecznik Wschodniokarpacki. Liczba utworzonych do 1939 r. rezerwatów wynosiła 180, a dalszych 200 było w opracowaniu. Przeważały rezerwaty leśne. Liczba pomników przyrody przekraczała 4500, a były to drzewa pomnikowe, aleje, parki, głazy narzutowe, źródła, wodospady itp. Liczne publikacje (naukowe, popularnonaukowe i propagandowe) miały niemały wpływ na kształtowanie się w społeczeństwie poglądów i świadomości znaczenia ochrony przyrody w ogóle, a znaczenia wychowawczego i  światopoglądowego w szczególe. Nie bez znaczenia były osiągnięcia PROP przy opiniowaniu projektów ustaw gospodarczych (prawo górnicze, prawo budowlane, zagospodarowanie lasów, reforma rolna, prawo łowieckie itp.).
 Dobrym uzupełnieniem działalności państwowych organów ochrony przyrody była Liga Ochrony Przyrody, która powstała w 1928 r. jako organizacja społeczna. Na jej czele staną Aleksander Janowski. Ligę wzorowano na podobnej organizacji szwajcarskiej i była ona z założenia organizacją masową mającą krzewić idee ochrony przyrody w najszerszych kręgach społecznych. W 1939 r. Liga liczyła 40 000 członków.
 W czasie II wojny światowej wszelka działalność w zakresie ochrony przyrody w Polsce uległa całkowitemu zahamowaniu. Natomiast okupant niemiecki doprowadził do rabunkowych wyrębów w lasach (m.in. w Górach Świętokrzyskich i Gorcach).
 Po zakończeniu wojny reaktywowano działalność przedwojennych organizacji ochrony przyrody. Było to o tyle łatwe, że ochrona przyrody w Polsce nie straciła swego głównego warsztatu pracy w Krakowie. Na pierwszym powojennym zjeździe PROP przyjęto nowy program pracy, uwzględniający zmianę granic państwa. Ta zmiana wymagała w stosunku do ziem zachodnich i północnych szybkich zadań z zakresu konserwatorskiej ochrony przyrody. Uznano wówczas konieczność restytuowania sieci terenowych organów zajmujących się ochroną przyrody - w tym odtworzenia społecznej Ligi Ochrony Przyrody. Podjęto także starania o nawiązanie współpracy Polski z międzynarodowymi organizacjami ochrony przyrody.
 Gwarancją utrzymania i rozwoju naukowych podstaw ochrony przyrody było powstanie Zakładu Ochrony Przyrody w ramach Polskiej Akademii Nauk.
 Należy stwierdzić, że w konsekwencji dokonanych w Polsce w XX w. przemian w omawianej dziedzinie - kraj nasz znalazł się na poziomie dorównującym innym krajom, gdzie ruch ochrony przyrody przeszedł ze stadium konserwatorskiego do stadium, w którym zarówno wpływa na gospodarkę człowieka, na zasoby przyrody, jak też stał się popularnym ruchem społeczno-kulturalnym kształtującym stosunek człowieka do przyrody.
 Uregulowania prawne w zakresie ochrony przyrody w naszym kraju to trzy ustawy: z 1934 r., do niedawna obowiązująca ustawa z 1949 r. i obecna - z 1991 r., która uwzględnia w całości postanowienia Światowej Unii Ochrony Przyrody i nawiązuje do ważnych międzynarodowych programów. Na podstawie ustawy z 1991 r. Minister Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa wydał w 1995 r. dwa rozporządzenia: o gatunkowej ochronie zwierząt (6 stycznia) oraz o gatunkowej ochronie roślin (6 kwietnia).